تاریخچه نوشیدن چای به سال ۲۷۳۷ پیش از میلاد بازمیگردد؛ زمانی که امپراتور چین، «شنونگ»، برای نخستینبار بهطور اتفاقی با عطر و طعم چای آشنا شد. گفته میشود در جریان سفری، تعدادی از برگهای گیاه چای بهتصادف در فنجان آبجوش او افتاد و اینگونه بود که او طعم بینظیر این گیاه را کشف کرد. از آن پس، این نوشیدنی بهتدریج مسیر خود را از مرزهای چین به اقصی نقاط جهان باز کرد و به بخشی جداییناپذیر از فرهنگ ملل تبدیل شد.
مراکش
در سراسر آفریقای شمالی، نوشیدن چای سبز ترکیبشده با نعنای تازه و مقدار قابلتوجهی شکر، سنتی دیرینه است. این نوشیدنی که به «چای مغربی» یا «چای مراکشی» شهرت دارد، صرفاً یک نوشیدنی نیست، بلکه آیین مهماننوازی است که در سه نوبت سرو میشود.
طعم چای در هر مرحله تفاوت ظریفی دارد و از نظر میزبانان مراکشی، نوشیدن هر سه فنجان بر میهمان واجب است؛ چرا که امتناع از نوشیدن حتی یکی از آنها، بیاحترامی به میزبان تلقی میشود. این چای در استکانهای شیشهای ظریف سرو میشود و مغربیها باور دارند که هر یک از این سه فنجان، نماد یکی از مراحل زندگی است: «فنجان اول همچون زندگی، شیرین؛ فنجان دوم همچون عشق، قوی؛ و فنجان سوم همچون مرگ، تلخ است.
هند
هند بزرگترین تولیدکننده و یکی از پرمصرفترین کشورهای جهان در زمینه چای است. شهرت جهانی چای هند بیش از هر چیز مدیون ترکیب خلاقانه آن با ادویههای معطر است که در سراسر جهان با نام «ماسالا چای» شناخته میشود. این ترکیبِ جادویی که شامل چای سیاه، زنجبیل، دارچین، جوز هندی، میخک، هل و فلفل سیاه است، تجربهای متفاوت از طعمها را رقم میزند.
ماسالا چای در هند فراتر از یک نوشیدنی، بخشی از سبک زندگی است؛ از مهمانیهای رسمی گرفته تا خیابانهای شلوغ، در هر ساعت از شبانهروز میتوان بوی خوش آن را استشمام کرد. نکته جالب توجه، سرو این چای توسط فروشندگان دورهگرد در فنجانهای سفالی سنتی است. هندیها معتقدند عطرِ برخاسته از سفالِ این فنجانها، طعم اصیل و خاکیمانندِ چای را دوچندان میکند.
روسیه
در دورههایی از تاریخ روسیه که با بحران و محدودیت منابع غذایی همراه بود، مصرف چای نیز به نوعی جیرهبندی تبدیل شد. در آن دوران، روسها روشی هوشمندانه برای مدیریت چای ابداع کردند؛ آنها کنسانتره چای یا «زاوارکا» (Zavarka) را که بسیار غلیظ بود، در قوریهای کوچک تهیه میکردند و آن را بر بالای مخزن فلزی آبجوش یا همان «سماور» گرم نگه میداشتند.
در هنگام پذیرایی، مقدار کمی از این چای غلیظ در ماگ ریخته میشد و سپس با افزودن آبجوش از سماور، آن را به غلظت دلخواه میرساندند. امروزه نیز نوشیدن چای در روسیه بدون تشریفات کامل نیست؛ پذیرایی از مهمان با شیر، شکر، مربا یا تنقلات، نشاندهنده احترام میزبان است و سرو چایِ ساده (بدون هیچ خوراکی جانبی) در فرهنگ سنتی روسیه، چندان مرسوم نیست.
آیین سنتی چای در چین که با نام «گانگفو» (Gongfu) شناخته میشود، فراتر از یک نوشیدن ساده، هنری است که با ریزهکاریهای فراوانی همراه است. این مراسم از ظروف و ابزارهای خاصی بهره میبرد؛ از جمله ظرف دردار مخصوص (شبیه به سوپخوری)، صافی، حوله ویژه چای، سینی مخصوص، انبر و فنجانهای معطر.
یکی از نکات جالب این آیین، استفاده از «فنجانهای معطر» است. این فنجانها برای نوشیدن نیستند؛ بلکه مهمانان تنها برای استشمام رایحه قوی و دلانگیز چای از آنها استفاده میکنند.
مراحل اجرای مراسم:
استشمام: در نخستین گام، قبل از دم کردن چای، برگهای خشک را به مهمانان نشان میدهند تا عطر آن را ببویند.
آمادهسازی: فنجانها با ریختن چای تازه، گرم میشوند.
سرو چای: در مرحله بعد، چای به آرامی و با حرکتی یکنواخت درون فنجانهایی که دایرهوار چیده شدهاند، ریخته میشود. مهمانان فنجانها را برداشته و چای را به صورت جرعهجرعه مینوشند.
پایانبندی: پس از نوشیدن، فنجانها در جای اولیه خود قرار میگیرند. این سبک از سرو، باعث میشود رایحه چای تا مدتی طولانی در فضای اتاق باقی بماند.
ژاپن
مراسم چای در ژاپن که با نامهای «چانو یو» (Chanoyu) یا «سادو» (Sado) شناخته میشود، صرفاً یک پذیرایی نیست؛ بلکه آیینی است سرشار از فلسفه، انضباط و زیباییشناسی. در این مراسم، چای سبزِ پودرشده یا همان «ماچا» (Matcha) نقش اصلی را ایفا میکند.
تمام حرکاتِ میزبان در حین اجرای مراسم، از تمیز کردن ظروف تا دم کردن و سرو چای، باید با نظمی موزون، دقیق و از پیش تعیینشده انجام شود. این آیین با پاکیزهسازی کامل محیط (اتاق چای) آغاز میشود و پس از آن، ظروف مخصوص با وسواس خاصی تمیز و گرم میشوند.
نکته ظریف در مراسم ژاپنی، تغییرِ ریزهکاریها بر اساس فصل و ساعت روز است؛ گویی میزبان تلاش میکند تا همگام با طبیعت، تغییری در اجرای آیین ایجاد کند. چای ماچا به دلیل طعم قوی و خاصش، معمولاً همراه با یک شیرینی سنتی سرو میشود تا تعادلی میان تلخی چای و شیرینیِ قند حاصل شود. برای ژاپنیها، این مراسم تمرینی برای رسیدن به آرامش و تمرکز در لحظه است.
انگلستان
چای در قرن هفدهم میلادی به انگلستان راه یافت، اما حدود ۲۰۰ سال طول کشید تا به عنوان یکی از ارکان اصلی فرهنگ این کشور، یعنی «چای بعدازظهر» (Afternoon Tea)، به شهرت جهانی برسد.
در سال ۱۸۴۰ میلادی، با تغییر برنامههای روزانه و انتقال زمان ناهار به نیمروز و شام به ساعت ۸ شب، شکافی طولانی در وعدههای غذایی ایجاد شد. «آنا»، دوشسِ بدفورد، که تاب این فاصله طولانی را نداشت، به خدمه خود دستور داد تا هر روز ساعت ۴ بعدازظهر، چای را همراه با کیک و شیرینی برایش سرو کنند.
این ایده شخصیِ دوشس، به سرعت میان طبقه اشراف و اعیان رایج شد و طولی نکشید که به بخشی جداییناپذیر از فرهنگ انگلیسی تبدیل گردید. امروزه، چای بعدازظهر نه تنها یک سنت اجتماعی، بلکه یکی از اصلیترین نمادهای هویت و سبک زندگیِ انگلیسیهاست.
مالزی
در فرهنگ غذایی مالزی، نوشیدنی مشهوری وجود دارد که فراتر از طعم، با هنرِ تهیهاش شناخته میشود. «تِه تاریک» ترکیبی از چای سیاه غلیظ، شکر و شیر عسلی (شیر غلیظ) است؛ اما آنچه این نوشیدنی را به یک نماد ملی تبدیل کرده، روش آمادهسازی آن است.
«تاریک» در زبان مالایی به معنای «کشیدن» است. استادِ تهیه چای، آن را با مهارت خاصی از ارتفاع بین دو ظرف (ماگ) میکشد و میریزد. این حرکت مداوم، نه تنها باعث مخلوط شدن کامل مواد میشود، بلکه با ایجاد یک لایه کف غلیظ و کرمی روی نوشیدنی، به آن بافتی مخملی میبخشد. دیدنِ این حرکات نمایشی که شباهت بسیاری به یک رقص پرانرژی دارد، بخشی از لذتِ سفارش دادنِ «تِه تاریک» در بازارهای شبانه و چایخانههای مالزی است.