قهوه یکی از پرموردبحثترین نوشیدنیهای جهان در دنیای علم تغذیه است. تحقیقات بیشماری درباره ارتباط مصرف قهوه با بیماریهای قلبی، سرطان، ناباروری و سایر مسائل سلامتی انجام شده است، اما آیا تا به حال شنیدهاید که قهوه میتواند «مانع رشد قد» شود؟ این پرسش، دغدغهای است که بسیاری از افراد، بهویژه والدین، با آن مواجهاند. در این مطلب از مجله تیرینک، به بررسی علمی این ادعا و واکاوی تحقیقات انجامشده میپردازیم.
جداسازی واقعیت از باورهای عامیانه در حال حاضر، هیچ مدرک علمی معتبری وجود ندارد که ثابت کند مصرف قهوه مانع از رشد طبیعی انسان میشود. ریشه این تصور غلط، احتمالاً به باور دیگری بازمیگردد که قهوه را عامل اصلی «پوکی استخوان» میداند. این فرضیه از دو جهت قابل نقد است: ۱. شواهد علمی، ارتباط مستقیم و معناداری بین مصرف قهوه و ابتلا به پوکی استخوان تأیید نکردهاند. ۲. حتی در صورت وجود مشکلات استخوانی، این عارضه به معنای توقف فرآیند رشد در سنین نوجوانی نیست. باید در نظر داشت که فرآیند رشد فیزیکی انسان محدود به بازههای سنی مشخصی است (دوران کودکی تا نوجوانی). معمولاً رشد قدی دختران تا حدود ۱۵ سالگی و پسران تا ۱۷ سالگی (و گاهی کمی بیشتر) به پایان میرسد. پس از تکمیل این فرآیند، استخوانبندی تثبیت شده و دیگر تحت تأثیر عوامل محیطی مشابهِ دوران رشد قرار نمیگیرد. سوءتفاهمِ «کافئین و کلسیم» طی دهههای گذشته، گزارشهایی مبنی بر ارتباط مصرف قهوه و خطر پوکی استخوان منتشر شد که دو گزاره اصلی داشتند: کافئین باعث دفع کلسیم از بدن میشود. کمبود کلسیم منجر به پوکی استخوان میشود. اگرچه کافئین میتواند تأثیر بسیار ناچیزی بر دفع کلسیم داشته باشد، اما این تأثیر به قدری اندک است که در یک رژیم غذایی متعادل، جای نگرانی نیست. اگر قرار بود قهوه به تنهایی عامل پوکی استخوان باشد، میلیونها نفر در سراسر جهان که روزانه قهوه مینوشند باید مبتلا به این بیماری میبودند؛ در حالی که واقعیت چنین نیست. نقش سبک زندگی؛ مقصر اصلی کیست؟ برخی مطالعات نشان میدهند که افرادِ قهوهنوش، ممکن است نسبت به سایرین، تمایل کمتری به مصرف شیر و سایر نوشیدنیهای حاوی کلسیم داشته باشند. در واقع، این «جایگزینی نوشیدنیها» است که میتواند عامل کمبود کلسیم یا ویتامین D باشد، نه خودِ قهوه. بنابراین، به جای متهم کردن قهوه به توقف رشد یا تضعیف استخوانها، باید بر اهمیتِ حفظ یک رژیم غذایی متنوع و غنی از کلسیم در سنین رشد تمرکز کرد.
دلایل کوتاه شدن قد در بزرگسالان ۱. پوکی استخوان و شکستگیهای ریز پوکی استخوان با کاهش تراکم استخوانی، احتمال شکستگیهای ریز و فشردگی مهرهها را در بزرگسالان افزایش میدهد. این شکستگیها بهتدریج موجب کوتاه شدن قد میشوند. علاوه بر این، دیسکهای بینمهرهای ستون فقرات که از آب تشکیل شدهاند، با افزایش سن بهمرور دچار کمآبی میشوند و بر اثر فشارهای روزمره آسیب میبینند و فشرده میگردند. وقتی تعداد قابل توجهی از این دیسکها دچار آسیب شوند، کاهش قد به شکلی محسوس رخ میدهد. ۲. انحناهای ستون فقرات دو اختلال شایع ستون فقرات نیز میتوانند موجب کوتاهی قد شوند:
این دو مشکل در بزرگسالان اغلب نتیجه پوکی استخوان، و در کودکان ناشی از رشد غیرطبیعی استخوانهاست. نکته کلیدی: افرادی که به پوکی استخوان مبتلا هستند، به دلیل همین شکستگیهای ریز مکرر در مهرهها، با احتمال کوتاه شدن قد و حتی انحنای ستون فقرات مواجهاند. به عبارت دیگر، مقصر اصلی، خودِ شکستگیها و تغییر شکل مهرهها هستند؛ پوکی استخوان صرفاً زمینهسازِ بروز آنهاست. خطرات و فواید مصرف قهوه بسیاری از بررسیها ارتباطی بین مصرف قهوه و آسیبهای جدی به سلامتی نشان ندادهاند و تنها میتوان گفت قهوه گاه موجب بیخوابی و افزایش فشار خون میشود. برخی تحقیقات بیان کردهاند که مصرف زیاد قهوه میتواند زمینه ساز ناباروری یا سقط جنین باشد، هرچند تعداد این پژوهشها بسیار محدود است. همچنین، ترک ناگهانی کافئین میتواند سردردهای شدید ایجاد کرده و حتی دردهای میگرنی را تشدید کند. مصرف بیش از حد قهوه نیز ممکن است به رفلاکس معده و سوزش معده منجر شود. بسیاری از افرادی که قهوه مینوشند هیچ مشکل خاصی ندارند و برخی پژوهشها حتی قهوه را عاملی برای مشکلات قلبی و سرطان میدانند. اما آنچه ثابت شده این است که مصرف متعادل قهوه نه تنها ضرری ندارد، بلکه فواید چشمگیری برای سلامتی دارد و خطر ابتلا به بیماریهای زیر را کاهش میدهد:
کافئین موجود در قهوه عملکرد ورزشی را بهبود میبخشد و به کاهش وزن کمک میکند. گفتنی است برخی از فواید قهوه تنها به کافئین آن وابسته نیست و سبک زندگی افرادی که قهوه مینوشند نیز در این تأثیرات بیتأثیر نیست. کلام آخر قهوه به دلیل فواید فراوان، یکی از محبوبترین نوشیدنیهای جهان است و برخلاف تصور رایج، زمینه ساز پوکی استخوان نمیشود.