بسیاری از نوشیدنیهای رایج امروزی، از قرن هفدهم میلادی به بعد، از مناطق جغرافیایی خاصی به سراسر جهان گسترش یافتند؛ برای نمونه، چای از چین، قهوه از شبهجزیره عربستان و شکلات از آمریکای میانه وارد بازارهای جهانی شدند. از زمان ورود این محصولات، مباحث گستردهای درباره تأثیرات آنها بر سلامت انسان صورت گرفته است. با توجه به فضای مذهبی و ریاضتکشی حاکم بر سالهای حوالی ۱۶۵۰، ورود قهوه، چای و شکلات به بنادر انگلستان، نقطه عطفی در تاریخ مصرف این محصولات به شمار میرود.
تاریخچه چای و قهوه
ورود این سه نوشیدنی محبوب قهوه، چای و شکلات به انگلستان در قرن هفدهم میلادی، جرقهی بحثهای داغ و کنجکاویهای علمی بسیاری را زد. گفته میشود اولین فنجان قهوه در انگلستان توسط یک تاجر یهودی و برای تقویت تمرکز دانشجویان هنگام امتحانات سرو شد. دیری نپایید که در سال ۱۶۵۷، شکلات که تا آن زمان نوشیدنی خاص سرخپوستان بود، راه خود را به میان مردم باز کرد و یک سال بعد، چای (که در چین به نام «شای» شناخته میشد) نیز وارد میدان شد. ظهور ناگهانی این سه نوشیدنی، تبوتاب شدیدی ایجاد کرد. در سال ۱۶۶۴، اولین مقاله درباره فواید چای منتشر شد که آن را معجزهای برای تقویت مغز و حافظه میدانست؛ ادعایی که باعث شد چای از یک نوشیدنی تفننی به یک کالای دارویی تبدیل شود. همزمان، فروشندگان قهوه در آکسفورد نیز با تبلیغاتی هوشمندانه، آن را اکسیر پیشگیری از بیماریهایی چون نقرس، روماتیسم و سردرد معرفی کردند و بر نقش آن در افزایش انرژی و تمرکز تأکید داشتند. این هیجان به قدری بالا گرفت که در سال ۱۷۲۱، قهوه با ادعایی جسورانه، بهعنوان یکی از بهترین مواد برای پیشگیری از طاعون معرفی شد!
فواید قهوه و شکلات
در کنار قهوه و چای، شکلات نیز جایگاه ویژهای در نوشتهها، مقالات و حتی اشعار آن دوران داشت. طرفداران شکلات، آن را اکسیر معجزهگری میدانستند که به باروری زنان کمک میکند، دردهای زایمان را تسکین میدهد و راز جوانی و زیبایی است. در مجموع، باور عمومی بر این بود که این سه نوشیدنی داغ، طبع انسان را به تعادل میرسانند و روحیهای منظم به او میبخشند. با این حال، همانقدر که این نوشیدنیها طرفداران سرسختی داشتند، مخالفان نیز بیکار ننشستند. منتقدان در ادعاهایی عجیب و دور از ذهن، هشدارهای تندی میدادند؛ برای مثال، گروهی معتقد بودند که مصرف چای باعث “خشکی مغز” میشود و حتی پا را فراتر گذاشته و ادعا میکردند که این خشکی، میل به خودکشی را در افراد افزایش میدهد!
وقتی نوشیدنیها متهم میشدند: جدالهای تاریخی بر سر طعمهای نو ورود این نوشیدنیهای ناشناخته به جوامع اروپایی بدون حاشیه و جنجال نبود. در واقع، بسیاری از گمانهزنیهای تند و تیز آن دوران، بیش از آنکه ریشه علمی داشته باشند، ناشی از ترس از تغییر و سوگیریهای فرهنگی بود. از «نوشیدنی شیطانی» تا اکسیر انرژیزا قهوه در ابتدا با مقاومتهای عجیبی روبرو شد؛ برخی آن را «نوشیدنی شیطانی» نامیدند و در سال ۱۶۶۱ ادعای عجیبی مطرح شد که نوشیدن قهوه موجب کاهش قوای مردانگی میشود. با این حال، این ادعا دوام چندانی نداشت و در سال ۱۶۷۴ با ظهور شواهد جدید، کاملاً مردود شناخته شد؛ به طوری که حتی تأثیرات معکوس و تقویتکننده آن مورد تأکید قرار گرفت. بخش بزرگی از این «غضب عمومی» ریشه در خاستگاه قهوه داشت؛ چرا که ورود آن از سرزمینهای اسلامی (عربستان) به بازارهای انگلستان، با حساسیتهای سیاسی و مذهبی همراه بود. شک و تردیدها تنها مختص قهوه نبود. اگرچه راهبان کاتولیک اسپانیایی پیشگامان صادرات شکلات به سایر کشورها بودند، اما برخی پزشکان اروپایی با آن سرِ ناسازگاری داشتند و معتقد بودند این ماده فقط با طبع سرخپوستان سازگار است. این عداوت تا جایی پیش رفت که مرگ یکی از معشوقههای دوک یورک را به مصرف شکلات نسبت دادند؛ ادعایی که کالبدشکافیهای بعدی با قاطعیت آن را رد کرد و بیگناهی این نوشیدنی را ثابت نمود. با وجود تمامی این مخالفتها و خرافات، محبوبیت این سه نوشیدنی غیرقابل مهار بود. قهوه، چای و شکلات به سرعت جای خود را در فرهنگ غذایی جهان باز کردند و از یک «کالای بحثبرانگیز» به «پایهای ثابت در تغذیه مدرن» تبدیل شدند. نکته جالب اینجاست که سیر تحول این نوشیدنیها متوقف نشد. ذائقه بشر به مرور زمان دستخوش تغییر شد و روشهای متنوعی برای دمآوری و ترکیب آنها ابداع گردید. در طول تاریخ، خلاقیت در تهیه این نوشیدنیها به جایی رسید که افزودن چربیها و کرههای باکیفیت به قهوه مرسوم شد؛ تجربهای که امروزه ما در رژیم کتوژنیک به شکلی علمی و آگاهانه از آن برای افزایش انرژی و سوختوساز بدن استفاده میکنیم.
قهوهخانهها؛ از کانونهای بحث سیاسی تا پاتوقهای اجتماعی در سالهای نخست ورود این نوشیدنیها، مکانهای خاصی برای سرو آنها شکل گرفت که به «چایخانه» و «قهوهخانه» معروف شدند. این مراکز، بیش از آنکه صرفاً محل نوشیدن باشند، به قلب تپندهی مبادلات فکری، گفتگوهای اجتماعی و حتی بحثهای داغ سیاسی تبدیل شدند. وقتی قهوهخانهها به «کانون فتنه» متهم شدند این تجمعها برای برخی از سیاستمداران خوشایند نبود؛ آنها با نگاهی بدبینانه، قهوهخانهها را نه محل آرامش، بلکه «مرکز آشوب و فتنه» میدانستند. هراس از گسترش افکار انقلابی و تبادل اطلاعات در میان مردم باعث شد تا در سال ۱۶۷۵، چارلز دوم (پادشاه انگلستان) رسماً دستور به تعطیلی این مراکز بدهد. اما علاقه مردم به این فرهنگِ جدید بیش از آن بود که با یک دستور حکومتی خاموش شود؛ به طوری که علیرغم تمام این فشارها، تا آغاز قرن هجدهم، بیش از ۳۰۰۰ کافیشاپ در سراسر انگلستان مشغول به فعالیت بودند. در حالی که قهوه و چای به نوشیدنیهایی دموکراتیک و عمومی تبدیل شده بودند، شکلات مسیری متفاوت را طی کرد. به دلیل قیمت بسیار بالاتر و نایاب بودن، این نوشیدنی در دسترس عموم نبود و تنها در اماکن خاصی سرو میشد. کافیشاپهای عرضهکننده شکلات، معمولاً در محلههای اشرافینشین قرار داشتند و بیشتر به محفلی برای طبقه خاص و مرفه جامعه تبدیل شده بودند. تحول در نگرش؛ از خرافه تا علم تاریخِ این سه نوشیدنی، داستانِ تغییرِ نگاهِ بشر است. ما از دورانی عبور کردیم که قهوهخانهها را محل «فتنه» و خودِ نوشیدنیها را مایه «جنون یا بیماری» میدانستند، به عصری رسیدیم که علم، خواص بینظیر آنها را تأیید میکند. امروزه، آنچه زمانی مورد غضبِ حاکمان و پزشکان سنتی بود، در صدرِ توصیههای علمی برای ارتقای سلامت قرار گرفته و حتی با ترکیبهای مدرنی مانند «قهوه کتوژنیک» (ترکیب قهوه با چربیهای سالم)، به یکی از قدرتمندترین ابزارهای تغذیهای برای بهبود عملکرد مغز و متابولیسم تبدیل شده است.