جالب است بدانید که یکی از دلایل اصلی پذیرش سریع قهوه و چای در آن دوران، «هوشیاری» بود. در قرن هفدهم، نوشیدنیهای اصلی مردم (حتی در صبحانه) آبجو (Ale) یا شرابهای سبک بود، زیرا آب تصفیهشده در دسترس نبود و آبجو به دلیل فرایند جوشاندن، سالمتر بود. اما این نوشیدنیها باعث سستی و کندی ذهن میشدند.
قهوه و چای، با تأثیرات محرکشان، به مردم «هوشیاری» بخشیدند. در دورانی که تجارت دریایی در حال گسترش بود، بازرگانان و متفکران به نوشیدنیهایی نیاز داشتند که به جای خوابآلودگی، به آنها انرژی برای کار و مذاکره بدهد. همانطور که اشاره کردید، در همان سالها که تئاترها بسته بودند، کافیشاپها در لندن پا گرفتند. این مکانها دقیقاً همان نقش تئاترها یا مراکز تجمع را ایفا کردند، اما با یک تفاوت: به جای سرگرمیهای نمایشی، در آنجا «گفتگو» محور اصلی بود. به آنها «دانشگاههای یک پنی» میگفتند؛ چون با پرداخت یک پنی برای یک فنجان قهوه، میتوانستید بنشینید، روزنامه بخوانید و با دانشمندان و تجار بحث کنید. این دقیقاً همان چیزی است که جامعهی خشک و مذهبیِ آن زمانِ انگلستان به آن نیاز داشت: فضایی برای تبادل اطلاعات که به جای مستی، منجر به افزایش تمرکز میشد. شما به ورود شکلات اشاره کردید. در آن سالها، شکلات بر خلاف قهوه و چای که کمکم عمومی شدند، در ابتدا نوشیدنیای بود که در «کلابهای خصوصی» و توسط اشراف مصرف میشد. در حالی که قهوهخانهها مراکزِ عمومی و شلوغ بودند، شکلاتخانهها بیشتر حالتی اشرافی و گاهی سیاسی (و حتی قمارخانه) داشتند. چون این دقیقاً نقطهای است که انسان یاد گرفت چگونه با استفاده از مواد گیاهی (کافئین موجود در قهوه و چای، و تئوبرومین موجود در کاکائو)، عملکرد مغزی خود را مدیریت کند. در واقع، ما از آن قرن به بعد، «بیوشیمی» بدنمان را با انتخاب نوشیدنیهایمان تغییر دادیم.
تاریخچه چای و قهوه
اینکه اولین فنجان قهوه به دانشجویان هنگام امتحانات داده شده، بسیار معنادار است. در آن زمان (سالهای دهه ۱۶۵۰)، قهوه به عنوان «نوشیدنی ضد خواب» شناخته میشد. در محیطی که تحصیلات و امتحانات سختگیرانه دانشگاهی (مانند آکسفورد و کمبریج) در حال شکلگیری بود، این نوشیدنی حکم یک «افزاینده تمرکز» را داشت که به دانشجویان کمک میکرد شبزندهداری کنند. این دقیقاً همان کاربرد «نوشیدنی انرژیزای مدرن» است که امروز میشناسیم، اما در ظرفی سنتی.
اینکه در سال ۱۶۶۴ تاجری از چای به عنوان تقویتکننده حافظه و مغز یاد کرد، نشاندهنده تغییر نگاه جامعه به این نوشیدنی است. در آن زمان (همانطور که در متن شما آمده) چای به نام «شای» (برگرفته از واژه چینی Chá) شناخته میشد. نکته علمی: امروزه ما میدانیم که چای دارای ترکیباتی مثل ال-تیانین است که با کافئین همکاری میکند تا حالتی از آرامشِ هوشیارانه ایجاد کند. شاید مردم آن زمان، دقیقاً همین «وضوح ذهنی» را به عنوان تقویت حافظه حس کرده بودند.
ادعاهایی که در مورد قهوه مطرح کردید (درمان نقرس، روماتیسم و سردرد) در آن دوره بسیار رایج بود. در سده ۱۷ میلادی، پزشکی هنوز درگیر نظریه «اخلاط چهارگانه» (مزاجها) بود. مردم فکر میکردند قهوه با طبع گرم و خشک خود، میتواند «رطوبتهای زاید» بدن (که عامل بیماریهایی مثل روماتیسم و نقرس فرض میشد) را خشک کند. اما ادعای «پیشگیری از طاعون در ۱۷۲۱» جالبترین بخش تاریخ است: در آن زمان، لندن بارها با اپیدمیهای طاعون دست و پنجه نرم کرده بود. مردم متوجه شده بودند که نوشیدن قهوه (به دلیل نیاز به جوشاندن آب و استفاده از ظروف داغ) نسبت به نوشیدن آب آلوده شهر، خطر بیماریهای گوارشی و عفونی را کاهش میدهد. این مشاهده تجربی، بعدها به این باور عمومی دامن زد که قهوه خاصیت «ضد طاعون» دارد.
فواید شکلات و قهوه درباره فواید شکلات نیز در بسیاری از مقالات و نوشتهها، و حتی در اشعار، مطالب مختلفی بیان شده است. در برخی از این منابع ادعا شده است که شکلات میتواند موجب افزایش باروری در زنان شود و همچنین در کاهش دردهای زایمان مؤثر باشد. همچنین گفته شده است که مصرف شکلات میتواند به حفظ جوانی و شادابی زنان کمک کند و در حفظ زیبایی آنان نیز مؤثر باشد. در مجموع، این باور وجود داشته است که نوشیدنیهای داغ، از جمله چای، قهوه و شکلات، میتوانند به متعادل شدن و نظم یافتن طبع انسان کمک کنند. در کنار این دیدگاهها، مخالفان نیز ادعاهای متفاوتی درباره مضرات و دلایل عدم مصرف این نوشیدنیها مطرح کردهاند. برای مثال، گروهی بر این باور بودند که مصرف چای موجب خشکی مغز میشود و در نتیجه میتواند تمایل افراد به خودکشی را افزایش دهد.
گمانهزنیها در مورد نوشیدنیها گروهی قهوه را نوشیدنی شیطانی میدانستند و در سال ۱۶۶۱ ادعا کردند که نوشیدن قهوه باعث میشود مردان قوای مردانگی خود را از دست بدهند. این ادعا در سال ۱۶۷۴ مردود اعلام شد و حتی عملکرد قهوه را برخلاف این ادعا دانستند. یکی دیگر از دلایلی که باعث شد قهوه مورد غضب عدهای قرار گیرد و نوشیدن آن را برای سلامتی مضر بدانند، ورود قهوه از عربستان به بازارهای انگلستان بود. همین شک و تردید درباره شکلات نیز وجود داشت. راهبان کاتولیک اسپانیایی از نخستین افرادی بودند که این ماده را به کشورهای دیگر صادر کردند. با این حال، یکی از پزشکان اروپایی مصرف این نوشیدنی را منع کرد و آن را تنها مناسب سرخپوستان میدانست. مخالفت با مصرف شکلات تا جایی پیش رفت که مرگ یکی از معشوقههای دوک یورک را به مصرف شکلات نسبت دادند. با این حال، پس از انجام کالبدشکافی، هیچ ارتباطی میان مرگ او و مصرف شکلات مشاهده نشد. با وجود تمام این مخالفتها، این سه نوشیدنی سرانجام جای خود را در انگلستان پیدا کردند و امروزه به بخش جداییناپذیری از فرهنگ غذایی مردم در سراسر جهان تبدیل شدهاند. پس از آن، روشهای مختلفی برای تهیه و دم کردن این نوشیدنیها به وجود آمد. حتی مدتی بعد، برای تهیه قهوه از موادی مانند کره و انواع چربیها نیز استفاده میشد.
مکانهای سرو قهوه و چای در سالهای دور در گذشته، قهوه و چای در مکانهای خاصی سرو میشدند که به چایخانه و قهوهخانه شهرت داشتند. مردم در این مکانها برای نوشیدن این نوشیدنیها گرد هم میآمدند و با یکدیگر به گفتگو میپرداختند. با این حال، اینگونه تجمعها برای برخی از سیاستمداران خوشایند نبود؛ زیرا این مراکز را محل آشوب و فتنه میدانستند. به همین دلیل، در سال ۱۶۷۵، چارلز دوم دستور تعطیلی این مراکز را صادر کرد. با وجود این، تا آغاز قرن هجدهم، حدود ۳۰۰۰ کافه در انگلستان تأسیس شد. اما شکلات، به دلیل قیمت بالاتری که نسبت به قهوه و چای داشت، تنها در مکانهای خاص و برای افراد خاص در دسترس بود. به همین دلیل، مراکز عرضه شکلات بیشتر در محلههای اشرافی قرار داشتند. امروزه، برخلاف بسیاری از باورهای گذشته درباره این نوشیدنیها، قهوه، چای و شکلات به دلیل برخورداری از ترکیبات مختلف، از جنبههای گوناگون مورد توجه قرار گرفتهاند و پژوهشهای علمی متعددی درباره فواید احتمالی آنها انجام شده است.