افرادی که در طول روز آب زیادی مصرف میکنند، گاه کسانی را که تنها قهوه یا چای مینوشند مورد نقد قرار میدهند، اما این قضاوت لزوماً منصفانه نیست. بسیاری از افراد، نوشیدن زیاد در روز را یک اصل بنیادین برای سلامتی میدانند. از دیدگاه آنان، نوشیدن چای یا قهوه نهتنها آب مورد نیاز بدن را تأمین نمیکند، بلکه ممکن است باعث کمآبی (Dehydration) نیز شود. اما آیا این باور کاملاً درست است؟ پژوهشهای متعددی در این زمینه انجام شده است. یافتههای علمی نشان میدهد که برخلاف باور رایج، مصرف متعادل چای و قهوه در طول روز باعث کمآبی بدن نمیشود. اگرچه کافئین موجود در این نوشیدنیها دارای اثر ادرارآوری (Diuretic effect) خفیف است، اما این اثر در مصرفکنندگان معمولی (نه مصرفکنندگان سنگین) ناچیز بوده و بدن بهسرعت با آن سازگار میشود. تحقیقات نشان داده است که چای و قهوه، همانند آب، میتوانند بخشی از نیاز روزانه بدن به مایعات را تأمین کنند. میزان آبی که از طریق این نوشیدنیها جذب بدن میشود، بسیار بیشتر از آبی است که از طریق اثر ادرارآوری دفع میگردد. بنابراین، مصرف متعادل چای و قهوه (حدود ۳-۴ فنجان در روز) بهعنوان بخشی از مایعات روزانه قابل قبول است، هرچند آب همچنان بهترین و خالصترین منبع تأمین مایعات برای بدن محسوب میشود.
آیا چای و قهوه باعث کمآبی بدن میشوند؟ نوشیدن تنها چای یا قهوه در طول روز ممکن است مقدار قابل توجهی کافئین به بدن وارد کند، اما برخلاف باور عمومی، خاصیت آبرسانی (Hydrating effect) این نوشیدنیها از خاصیت ادرارآوری (Diuretic effect) آنها بیشتر است. هنگامی که چای یا قهوه به میزان زیاد مصرف شوند، برای مثال حدود ۵ فنجان قهوه در روز، کافئین موجود میتواند اثر ادرارآوری خفیفی در بدن ایجاد کند. به این معنا که بدن مقدار بیشتری ادرار نسبت به حالت عادی تولید میکند. اما این پدیده به این معنا نیست که آبرسانی بدن کاهش مییابد. در واقع، میزان آبی که از طریق مصرف چای و قهوه جذب بدن میشود، همچنان بیشتر از آبی است که از طریق اثر مدر بودن دفع میگردد. نکته قابل توجه دیگر این است که با مصرف منظم چای و قهوه، تحمل بدن نسبت به کافئین افزایش مییابد و در نتیجه اثر ادرارآوری آن بهمرور کاهش پیدا میکند. برای مثال، اگر فردی بهجای یک فنجان قهوه، سه فنجان در صبح بنوشد، پس از مدتی بدن به این میزان کافئین عادت کرده و اثر مدر بودن آن بهطور چشمگیری کاهش خواهد یافت.
خشکی دهان پس از نوشیدن چای و قهوه؛ آیا نشانه کمآبی است؟ یکی دیگر از عواملی که به خاصیت کاهش آب بدن در اثر نوشیدن چای یا قهوه نسبت داده میشود، احساس خشکی دهان پس از مصرف این نوشیدنیهاست. بسیاری از افراد پس از نوشیدن قهوه یا چای، احساس خشکی یا چسبندگی در دهان خود تجربه میکنند. اما این پدیده ربطی به کمآبی بدن ندارد. علت اصلی این احساس، وجود تاننها در چای، قهوه، برخی میوهها و شکلات تلخ است. تاننها گروهی از ترکیبات پلیفنولیک هستند که خاصیت قابض دارند. پس از مصرف این مواد، تاننها با پروتئینهای موجود در بزاق ترکیب شده و مزه گسی در دهان ایجاد میکنند. این مزه گس، احساس خشکی و چینخوردگی در دهان را القا میکند، در حالی که در واقعیت، این نوشیدنیها حاوی مقادیر قابل توجهی آب هستند و به آبرسانی بدن کمک میکنند.
قهوه؛ خاصیت آبرسانی مشابه آب تاکنون پژوهشهای متعددی برای مقایسه تأثیر مصرف قهوه با آب بر وضعیت هیدراتاسیون (آبرسانی) بدن انجام شده است. یکی از این مطالعات بر روی ۵۰ مرد سالم که بهطور روزانه ۳ تا ۶ فنجان قهوه مصرف میکردند، صورت گرفت. این آزمایش طی یک دوره ۳ روزه و در دو نوبت مجزا تکرار شد. در هر مرحله، شرکتکنندگان روزانه ۴ فنجان قهوه (هر فنجان ۲۰۰ میلیگرم) یا معادل آن آب مصرف میکردند. در طول آزمایش، هیچ تفاوت معناداری در شاخصهای خونشناسی یا نشانههای ادراری بین دو گروه مشاهده نشد. نتیجه: این پژوهش نشان داد که در مردان سالم، در صورت مصرف متعادل قهوه، میزان آبرسانی قهوه مشابه آب است. عوارض جانبی مصرف بیش از حد کافئین مصرف متعادل قهوه معمولاً برای افراد سالم مشکلی ایجاد نمیکند. بهطور کلی، نوشیدن روزانه ۴ فنجان قهوه یا ۸ فنجان چای (معادل حدود ۴۰۰ میلیگرم کافئین) برای بیشتر افراد سالم بیخطر است. در مقایسه، هر فنجان چای سبز حدود ۲۵ میلیگرم کافئین دارد و دمنوشهای گیاهی عمدتاً فاقد کافئین هستند. با این حال، مصرف بیش از حد کافئین میتواند عوارض زیر را به همراه داشته باشد:
به همین دلیل، برای تأمین آب مورد نیاز بدن بهتر است از انواع مایعات استفاده شود. بهطور طبیعی، حدود ۸۰٪ از آب بدن از طریق نوشیدنیها و تنها ۲۰٪ از طریق غذا (بهویژه میوهها و سبزیجات) تأمین میشود. میزان توصیهشده مصرف مایعات روزانه برای زنان حدود ۱۱ لیوان (۲.۲ لیتر) و برای مردان حدود ۱۳ لیوان (۳ لیتر) است. این مقدار در آبوهوای گرم افزایش مییابد.
نوشیدن آب کافی به دفع مواد زائد حاصل از سوختوساز بدن کمک میکند. در افراد سالم، آب پس از جذب در دستگاه گوارش، در کلیهها تصفیه شده و بهصورت ادرار از بدن خارج میشود. اما افرادی که مشکلات کلیوی دارند نباید در مدت زمان کوتاه زیادی بنوشند، زیرا کلیههای آنها قادر به تصفیه مؤثر آب نیستند. تجمع آب در بدن این افراد میتواند منجر به ورم در دستها، پاها و سایر نقاط بدن شود.
سادهترین روش کنترل آب رسانی به بدن سادهترین راه برای اطمینان از آب رسانی کافی به بدن، کنترل رنگ ادرار است. رنگ ادرار باید زرد کمرنگ باشد؛ ادرار تیره نشانه کمآبی و ادرار کاملاً شفاف هم میتونه نشانه مصرف بیش از حد آب باشه. علاوه بر این، به میزان تشنگی خودتون هم توجه کنید. تشنگی یک سیگنال طبیعی از طرف بدنه که نشون میده به آب نیاز دارید.