گل گاوزبان گیاهی است که نه تنها به دلیل زیبایی خیرهکننده گلهای آبی مایل به بنفش خود، بلکه به دلیل دارویی بودنِ بخش گلبرگهایش (که شبیه زبان گاو است و نام عربی لسانالثور را به آن بخش بخشیده)، در میان گیاهان دارویی جایگاه ویژهای دارد. شناخت گیاهشناسی و گونهها: ویژگیهای ظاهری: گیاهی علفی و یکساله با ارتفاعی حدود ۷۰ سانتیمتر. برگها و ساقهها پوشیده از کرکهای خشن هستند که ویژگی بارز این خانواده است. تفاوت گونهها: گل گاوزبان اروپایی (Borago officinalis): شناخته شده در مناطق مدیترانه و فرانسه. گل گاوزبان اصیل ایرانی (Echium amoenum): گیاهی بومی که در مناطق شمال ایران (گیلان، رودبار، منجیل و گرگان) میروید و از نظر ارزش دارویی بسیار ارزشمند است. طبیعت گیاه (طبق طب سنتی): گیاه تازه: گرم و تر گیاه خشک شده: گرم و خشک
تحلیل ترکیبات شیمیایی و مکانیسم اثر گل گاوزبان آنالیز شیمیایی گونهی Borago officinalis نشاندهنده غنای ترکیبات درونی این گیاه است. حضور مواد زیر، مسئول اصلی خواص درمانی ذکر شده است: وجود مقدار بسیار بالای لعاب (۳۰٪) در برگها و گلها، کلید اصلی درمانی این گیاه در سیستم تنفسی است. لعاب یک ماده دربرگیرنده (Demulcent) است که لایه مخاطی را پوشش میدهد. این امر باعث تسکین التهاب گلو، کاهش خشکی مجاری تنفسی و تسکین سرفههای خشک میشود. این ترکیب به عنوان یک املاح معدنی عمل میکند که میتواند در تنظیم برخی از فرآیندهای بیوشیمیایی بدن نقش داشته باشد، هرچند در دوزهای گیاهی، نقش کمکی دارد. این ماده یکی از ارزشمندترین ترکیبات در گیاهشناسی است. منیزیم از حیاتیترین مواد برای سیستم عصبی است. حضور منیزیم در این گیاه، علت اصلی خاصیت آرامبخشی و کاهش استرس آن است (منیزیم به تنظیم انتقال عصبی کمک میکند). منگنز یک آنزیمساز ضروری برای متابولیسم و سلامت استخوانها و سیستم ایمنی است. اسید فسفریک به عنوان یک عامل کمکی در فرآیندهای متابولیک سلولی عمل میکند. وجود اسانس در گیاه، عامل اصلی عطر خوشبو و اثرات ضدباکتریایی و ضداسپاسمی (ضد اسپاسم) است که به آرامش سیستم گوارش و تنفسی کمک میکند.
مرجع جامع کاربردها و طب سنتی جهان: گل گاوزبان گل گاوزبان فراتر از یک گیاه زیبا، میراثی درمانی در فرهنگهای مختلف است. از تصفیه خون در هند تا درمانهای تنفسی در چین، این گیاه جایگاه خود را تثبیت کرده است. در طب سنتی هند: به عنوان یک گیاه مدر (Diuretic) (افزایشدهنده دفع ادرار) شناخته میشود. از خیساندهی برگها برای تصفیه خون استفاده میگردد. ریشه کوبیده شده آن، راهکاری سنتی برای درمان رماتیسم است. در طب سنتی چین: برای نرم کردن سینه و درمان مشکلات مربوط به معرق ، به صورت دمنوش مصرف میشود. در منطقه آذربایجان و اروپا: به عنوان تصفیه کننده خون، نرمکننده بافتها و عامل کمک به عملکرد کبد شناخته میشود. گلهای گاوزبان دارای خاصیت مفرح و مقوی برای سه رکن اصلی بدن هستند:
به دلیل خاصیت مدر بودن، به دفع سموم از طریق ادرار کمک میکند. این گیاه یک مسهل ملایم برای صفرا و سودا است. ضد اسپاسم، ضد درد و بسیار آرامبخش است. توانایی پایین آوردن فشار خون را دارد.
راهنمای مصرف ایمن گل گاوزبان: دوزهای مجاز و اعتدال با وجود تمامی خواص درمانی گل گاوزبان، رعایت دوزهای مجاز و اعتدال در مصرف، کلید بهرهمندی ایمن از این گیاه دارویی است. ۱. دوزهای پیشنهادی : به صورت دمکرده : مقدار ۵ تا ۱۰ گرم از گلهای خشک شده در یک فنجان آب جوش. این مقدار میتواند به صورت روزانه مصرف شود. به صورت خیسانده : مقدار ۲۵ تا ۵۰ گرم از گیاه (بسته به قسمت مورد استفاده، معمولا گل و برگ) در آب سرد. آب گیاه : تا ۱۲۰ گرم از آب تازه گیاه (این مورد کمتر رایج است و معمولاً در شرایط خاص پزشکی استفاده میشود). ۲. وضعیت دارویی و دسترسی: گل گاوزبان در دستهبندی OTC قرار دارد. این یعنی برای تهیه آن نیاز به نسخه پزشک نیست و به راحتی در دسترس است. حتی گیاهانی که OTC هستند، به دلیل اثرات دارویی قوی، نیازمند رعایت حد اعتدال در مصرف میباشند. عدم توجه به این اعتدال میتواند منجر به عوارض جانبی شود.
پروتکل استخراج عصاره تازه (روش سنتی) برای دستیابی به بیشترین اثرات درمانی (بهویژه خاصیت ملین یا مسهل بودن)، تهیه عصاره تازه از طریق روش زیر توصیه میشود: گلهای تازه گل گاوزبان: (بسیار مهم است که گیاه تازه باشد تا ترکیبات زیستی آن تخریب نشده باشد). هاون مرمر: (استفاده از هاونهای سنگی یا مرمر باعث میشود از واکنش مواد گیاهی با فلزات جلوگیری شده و خلوص عصاره حفظ شود). آب مقطر یا آب تصفیه شده. پارچه صافی تمیز: (از جنس پنبهای یا پارچههای بدون پرز). مراحل تهیه (گامبهگام): برگها و گلهای تازه را کاملاً تمیز و خشک کرده و سپس در هاون مرمر قرار دهید. با استفاده از دسته هاون، گیاه را به آرامی و با دقت نرم کنید تا ساختار سلولی گیاه شکسته شود. به مقدار وزنِ گیاه کوبیده شده، یک پنجم (۱/۵) مقدار آب اضافه کنید. مثال: اگر ۱۰۰ گرم گیاه دارید، باید ۲۰ گرم آب اضافه کنید. مخلوط بهدست آمده را در یک پارچه تمیز و صافی ریخته و با فشار زیاد، تمام مایع را از میان بافتهای گیاه عبور دهید. نهاییسازی: عصاره صاف شده را در ظرف شیشهای تیره نگهداری کنید. کاربرد اصلی این عصاره: این عصاره به دلیل غلظت بالای ترکیبات فعال، یک ملین بسیار موثر برای بهبود عملکرد گوارش و رفع مشکلات مربوط به دفع است.
دستورالعمل سریع تهیه دمنوش گل گاوزبان مقدار: برای هر لیوان، ۵ گرم گل گاوزبان بریزید و روی آن آب جوش اضافه کنید. زمان: فقط ۵ دقیقه دم بکشد (از جوشاندن طولانی خودداری کنید تا خواص از بین نرود). ترکیبهای تقویتکننده (بسته به نیاز): برای آرامش بیشتر: افزودن لیمو ترش/لیمو عمانی + نبات یا عسل. نسخه حکیمانه (برای تقویت قلب و اعصاب): ترکیب گل گاوزبان با سنبلالطیب، بادرنجبویه و لیمو عمانی.